حیدربابایه سلام(شهریارین یادیله)

با اینکه شهریار دلباخته حافظ وگفته های اوست با وجود این در سخن سرایی سبک نوین واسلوبی دلنشین دارد بخشی از مشهور ترین غزل های شهریار در این دوره است. 

                                                      یک شب با قمر 

از کوری چشم فلـــــک امشب قمر اینجـــــاست              آری قمر امشب به خدا تا سحـــر اینجـــــاست 

آهسته به گوش فلــــــک از بنــــــــده بگوییـــــــد             چشمت ندود اینهمه یک شب قمر اینجـــاست 

آری  قمر  آن  قمری  خوشخــوان  طبیعـــــــــــت             آن نغمـــــــه سرا بلبل بــاغ هنــــر اینجاســــت 

شمعی که به سویش من جان سوخته از شوق             پروانه صفــــــــت باز کنــــم بال و پر اینجاســـت 

تنها نه من از شوق ســــــراز پا نشناســـــــــــم              یکدسته چو من عاشق بی پا و سر  اینجاست 

هرناله که داری بکن ای عاشـــــــق شیـــــــــــدا             جایی که کند ناله عاشـــق اثر اینجاســـــــــت 

مهمــــــــــان عزیزی که پــــــــی دیدن رویـــــش                 همسایه همه سرکشد از بام ودر اینجاست 

ســـاز خوش و آواز خوش و  باده دلکـــــــــــــش              آی بی خبر آخر چه نشستی خبر اینجـــــاست 

آســـــــــــایش  امروز  شده  درد سر  امــــــــــا              امشب دگر آسایش  بی درد سر اینجــــاست 

ای عاشـــق روی  قمــــر  ای  ایرج  نـــاکـــــــام               برخیــز که باز آن بت بیدادگـــــر اینجــــــاست 

آن زلف که چون هاله به رخســـار قمــــر  بـــــود              باز آمـــــده چون فتنه دور قمـــــــر اینجـــــاست 

ایکاش سحــــــر نایـــــد و خورشیــــــــــدنزایـــــد             که امشب  قمراینجا  قمراینجا  قمر اینجـــاست 

استاد شهریار:(تهران هم گاهی با ملک الشعرای بهار می رفتیم مجلس ،مرحوم اعتصام الملک رئیس کتابخانه مجلس بود.پروین هم می آمد آنجا شعر می خواندیم هم از پروین می خواستند شعر بخواند هم از من. 

من غزل های لطیف می خواندم او همان قطعات وقصیده های سنگین ،خدا بیامرزدش پروین در قطعه بی نظیره در ادبیات.......)  

شهریار یک عشق اولی آتشین دارد که آنرا عشق مجاز می گوید .در این دوره است که شهریار گداخته و تسخیر می شود.غالب غزلهای سوزناک او که به ذائقه عموم خوش آیند است یادگار این دوره است. 

                                           شاعر افسانه 

نیما  غم  دل  گو  که غریبانه بگرییم              سر پیش  هم  آریم و دو دیوانه بگرییــم 

من از دل این غار و تو از  قله آن قاف             از دل به هم افتیم و به جانانه بگرییــــم 

آخر  نه  چراغیم  که  خندیم به ایوان             شمعیم که در گوشه ی کاشانه بگرییم 

من نیز چو تو شاعر افسانه خویشم              باز آ به هم ای شاعر افسانه بگرییـــــم 

پروانه  نبودیم  در  این مشعــله باری             شمعی شده در ماتم پروانه بگرییـــــــم 

بیگانه کند در غم ما خنده ولــــی ما             با چشم خودی در غم بیگانه بگرییــــــم 

بگذار به هذیان تو طفــلانه بخنــــدند             ما هم  به  تب  طفل طبیبانه بگرییــــــم  

استاد شهریار:(با نیما هم که با امیری رفتیم فیروز کوه ،اونجا رفتیم بارفروش سواره  سراغ نیما ،گفتند نیما آنجاست  شب ها می آید آنجا .یک قهوه خانه ای بود.رفتیم دیدیم نیست آنوقت یک چیزی نوشتیم که من شهریار هستم و فلان می خواهم شمارا زیارت کنم بعد از چند روز فرستادیم قهوه چی گفت:دادم کاغذ را بهش اهمیت نداد گفت وقتش را ندارم.آن وقت ما هم قهر کردیم ازش نرفتیم .بعد از دو سه سالی با صبا خودش به منزل من آمد.به او گفتم چرا آنوقت به من جواب ندادی.گفت یک روز همون قهوه خونه کتابچه تورا یکی از بغلش در آورد گفت من شهریارم ،کتبچه مال من ..آنوقت شعر که خوند فهمیدم که از روی کتاب هم نمی تونه شعر بخونه. فهمیدم که دروغ می گه وقتی کاغذ شمارسید به خیالم آن است این بود که من اهمیت ندادم. ولی وقتی به صبا رسیدم و صبا تعریف کرد از شما .گفتم حتما بریم ببینیم،که با ضبا آمد دیگه هر روز می آمد .حتی از شمرون می آمد یک روز نمی شد که نیاد....) 

شهریار استعداد شعر و موسیقی را که بهترین محرک عواطف و احساسات بشر است با هم داشت .او سه تار رندانه ای می زد که شنونده را از عالم مادی به عالم روحانی و رویایی می برد،چنان اورا با تخیل عاطفه سرگرم می کرد که وقتی آهنگ و نغمه اش تمام می شد تا چند لحظه شنونده در آن عالم اسرا آمیز پراز تخیل و رویا باقی می ماند. 

ادامه در سلطان اقلیم ادب(6)

تاثير اجتماعي دل دادگي شهريار در زندگي او فوق العاده بود زيرا كه رقيب عشقي اش چنانچه از قرائن معلوم مي شود چراغعلي خان اكرم الدوله پسر عموي رضا شاه فرماندار تهران بود و گويا قصد جان اورا داشته است. شهريار ابتدا از ترس رقيب خود را پنهان مي كند  و بعد ها مجبور به تبعيد به نيشابور ودر نهايت به مشهد مي شود.ماجرا را از زبان خود شهريار نقل مي كنيم: 

استادشهريار: 

(با اميري اول رفتيم فيروز كوه ،يكي دو ماه قائم شديم .بعدش هم كه معلوم شدو عشق ما رسوا شدو به گوش يارو رسيد و تبعيد مان كرد ،گفت نبايد تو اين شهرباشه اين بهانه اي بود كه كار خدايي است ،باعث شد كه از قشون خلاص بشيم  وگرنه ول نمي كردند كه از ارتش. 

بعد آنوقت مادر آن دختر آمد،مرا يك ماه دژباني حبس كرده بودند. گفت قضيه اينه ،مردتيكه ديوانه است دستور داده تورا ببرند شهرباني چيز خورت كنند.بيا سرجدت چند وقت از شهر برو بيرون،كه ما جواب پيغمبر را چي بديم ،آن وقت يه چيزي را گذاشت تو جيبم ،ديدم 200،300 تومان گذاشته تو جيبم. 

منم كجا برم ،نرم فكرم آمد كه برم سراغ كمال الملك ،كمال الملك هم تبعيد بود در نيشابور.) 

ورود شهريار به تهران در سال 1300ه-ش مقارن است با حضور نوابغ فرهنگي وهنري اخير ايران در اين شهراست.  

                                                           شمشير قلم 

نالم از دست تو اي ناله كه تأثير نكــــــــــــــردي            گرچه او كرد دل از سنگ تو تقصير نكــردي 

شرمسار توام اي ديده از اين گريهً  خونيـــــــــن             كه شدي كور وتماشاي رخش سيرنكردي 

اي اجل گر سر آن زلف درازم به كف افتـــــــــــد             وعده هم گر به قيامت بنهي دير نكـــردي 

واي از دست تو اي شيوهُ  عاشق كش جانـــان             كه  تو  فرمان  قضا  بودي و تغيير نكـــردي 

مشكل از گير تو جان در برم اي ناصح عاقـــــــل             كه تو در حلقه زنجير جنون گير نكــــــردي 

عشق همدست به تقدير شد و كار مرا ساخت             برو اي عقل كه كاري تو به تدبير نكــــردي  

چه غروريست دراين سلطنت اي يوسف مصري             كه دگر پرسش حال پدر پير نكـــــــــــردي 

شهريارا  تو به شمشير   قلم در همه  آفـــــاق             به خدا ملك دلي نيست كه تسخيرنكردي 

در سال 1308شمسي نخستين ديوان شهريار با سه مقدمه از ملك الشعراء بهار،حسين پژمان بختياري وسعيد نفيسي چاپ مي شود.اين كتاب در قطع جيبي با 178 صحفه توسط كتابخانه خيام  با مديريت محمد علي ترقي به دست علاقه مندان شعر وادب فارسي مي رسد. 

نبوغ شهريار در اشعاري متفاوت اورا در ميان اقران خود متفاوت ساخت.ارايه سبكي نو،در قالبهاي معمولي غزل و مثنوي به خصوص نوع آوري او در سرودن شعر رمانتيك توجه علاقمندان به شاعري را به خود جلب كرد. 

استاد شهريار:(گفتند كه سعيد نفيسي نويسنده است خوب بود كه ملك الشعراء بنويسد.خيام گفت كه خيلي خوب مي بريم پيش ملك الشعرا،ببيند مي نويسد. 

مقدمه به قلم استاد ملك الشعراء بهار: 

سالي پيش از اين روزي در انجمن دوستان ذكر شاعر هنرمندي به ميان آمد و معرف كه خود يكي از اجله ي دانشمندان متتبع بود بيتي چند از آن شاعر هنري برخواند،همگان از شنيدن آن ابيات به نشاط اندر شدند و من بيش از همه طالب و شيفته ديدار ايشان آمدم.روز ديگر به وسيلت همان بزرگوار شاعر بلند قريحت را در خانه خويش ملاقات و از شنيدن غزل و قصيدتي كه تازه سروده بودند انبساط شگفتي دست داد،از آن پس با آن شاعر آشنا شدم. 

آن شاعر جوان آقاي شهريار است كه اينك مشتي از آثار ثمينش در اين رساله طبع مي شود. شهريار جواني است با ذوق سرشار وقريحت بلند،ملول وش ولي پرهيجان ،عاشق پيشه،صاحب دل ،ساده و وارسته و از كودكي با اقتضاي استعداد غريزي و اكتسابي به قول و غزل پرداخته ودر شباب عمر شاعري مقتدر از كار بيرون آمده ،و چون در عين حال در مدرسه عالي طب به تطبب مشغول است اميدواريم به زودي اين علم را نيز به خوبي فراگرفته و به خدمت جسم و روح مردم وطن بلكه مردمان جهان بپردازند. 

شهريار شاعري است شيوا و حد شاعري اورا غزليات اين رساله گواهي است راست گوي.در هر غزل به معاني تازه اي پي برده و تركيبات شيريني فراهم آورده است. 

شيوه اش نو،مرغوب ونزد پيرو جوان مطلوبست و آينده ي بهتري وعالي تري هم اين صنعت وي را در پي است كه اگر روزگاري مساعد ودانش پرور يابددر اين بيشه گويها زند وقصب السبقها ربايد. 

من با برخي از افكار اجتماعي آقاي شهريار كه در اين رساله ديده مي شود،چندان موافق نيستم.اين مغايرت متكي به تجربتها ي تلخي است كه شاعر جوان مارا هنوز دست نداده،وليكن مانع آن نمي باشد كه شيوه و طرز ايشان را بستايم ودر زمره گويندگان شيرين معاصرش معرفي ننمايم. 

استاد شهريار:(امير خيزي بيش از اينكه من وارد بشم آن كتابچه را نشانش داده بود .خيلي با من محبت مي كرد ،تعجب مي كرد ،باور نمي كرد هي از امير خيزي مي پرسيد حقيقتا اين اشعار مال ايشان است،گفت بلي .)  

                                                        وحشي شكار 

تا كي در  انتـــــــــظار  گذاري  بزاريـــــــــــــم             باز آي بعد از اينهمه چشم انتظاريـــــــم 

ديشب به ياد  زلف  تو در  پرده هاي ســــــاز              جانسوز بود شرح سيه روز گاريـــــــــــم 

بس  شكوه  كردم  از دل  ناسازگار خـــــــــود             ديشب كه ساز داشت سر سازگاريــــم 

شمعم  تمام  گشت و چراغ  ستاره  مــــــرد             چشمي نماند شاهد شب زنده داريــــم 

گفتي هواي لاله عذاران ري خوشســـــــــت              پنداشتي  كه  بوالهوس  لاله زاريـــــــم 

طبعم  شكار  آهوي  سر در  كمند نيســـــت             ماند  به  شير  شيوه  وحشي  شكاريم 

سندان  به  سرزنش  نتوان  كرد  پايمــــــــال             سر كوبيم  زياده  كند  پا فشاريـــــــــــم 

شرمم كشد كه بي تو نفس مي كشم هنوز              تا زنده ام بس است همين شرمساريم 

تا هست تاج  عشق  توام  بر سر ، اي غزال              شيرين بود به شهر  غزل  شهرياريـــــم

ادامه سلطان اقلیم ادب(5)

يك اتفاقي كه در سال 1310 در زندگي شاعرانه شهريار مي افتد ونبايد به دست فراموشي سپرد و آن سرايش و چاپ و نشر مثنوي روح پروانه است.اين مثنوي كه در مجموع 165 بيت است به لحاظ تصوير پردازي و هم به لحاظ وزني بسيار حايز اهميت است.بدين معنا كه از لحاظ وزني در دو وزن ساخته شده است و چنين چيزي در سنت ادبي مثنوي سرايي در ادبيات فارسي تقريبا كم نظير است. 

اينجا شهريار يك بدعتي را آغاز مي كند و اين به نوعي مي شود گفت در ارتباط مستقيم با نبوغ خلاق ادبي اوست.وزني كه بخش اول شعر دارد يك وزن شاد وطرب انگيز است و شهريار مي داند كه اينجا جاي مرثيه خواني نيست كه مرثيه يك حالت حزن و اندوه و تاثر عميق روحي است اگر دريك وزن شاد بيان شود ،طبيعتا قدرت القايي خودش را از دست مي دهد.به همين دليل كه بخش اول را كه 125 بيت است اختصاص مي دهد به تصوير پردازيها،واين تصوير پردازيها به لحاظ آينده سير تطور تصوير پردازيهاي شهريار،كه در حقيقت همان تصوير هاي رمانتيك است،نخستين نمونه آن آغاز به شمار مي رود . 

اين مثنوي به لحاظ هنري يكي از شاهكارهاي استاد شهريار است و به قول يكي از منتقدان شهريار ،رودخانه اي بود كه بسياري از مشاهير آن عصر آرزوي شناكردن در آن داشتند ولي عملا كسي توانايي شنا كردن درآن را نداشتند. 

                                           روح پروانه 

رفته ز رخسار جهــــــــــان آب و تاب        مي كند  آهنگ  غروب  آفتـــــــــــــــاب 

طالع  يعقوب  فلك  شد  سيـــــــــاه        يوسف خورشيد فرو شد به چـــــــــــاه 

مرد عروس فلك امــــروز مهــــــــــــر        غمكده  شد  حجله  سراي سپهـــــــر 

شمع طرب گرچه فزون مي گريست        چشم شفق بود كه خون مي گريست 

پنجـــه كابوس شب از دستبـــــــــرد        سخت  گلوگاه  افق  را  فشــــــــــــرد 

روي فلك گشت دمادم سيـــــــــــاه         روي  سياهش  به  گناهش گـــــــــواه 

جان  فلك  آمده  گفتي  به لــــــــب         روزش  از  آسيب  غم و درد،شــــــــب 

شمع  جهانتاب  فلك رخ بتافــــــــت         روز چو  پروانه اش  از  پي  شتافــــــت  

.................. 

                                      *********** 

پروانه به حال تو دل شمع بســـــــــــــــــــوزد          تنها نه  دل  شمع  دل  جمع  بســــــــــــــوزد 

امشب گله ات خارج از اندازه شد اي دخـــت          وز آتش  تو داغ  دلم  تازه  شد اي دخــــــــــت 

چونين  جگر  داغ  زده  لاله  نـــــــــــــــــــدارد          مخروش  كه پروانه  چنين ناله نـــــــــــــــــدارد 

از ناله ي تو  اشك  من  آميخته با خــــــــــون          اي سينه ي مجروح الا اي ني محــــــــــــــزون 

دل مي شكني باز  به  آواز  شكســــــــــــته          اي واي چه سوزي است در اين ساز شكسته 

پرورده به دامان غمت دايه ي حســــــــــــرت          اين  نوگل  پژمان  من  اي مايه ي حســـــــرت 

پروانه ز آهت  جگر  سنگ  گــــــــــــــــــــدازد          با سوز تو آخر دل بيچاره چه ســـــــــــــــــــازد 

اين سينه ي  نازك  شود  آزرده ز آهــــــــــي          اي سل تو از اين سينه ي آزرده چه خواهـــــي 

اين قلب شكسته است ودراو غير خدانيست          يك لحظه خدا از دل بشكسته جدا نيســــــــت 

امشب  عجبي  نيست  كه  پروانه  پرستـــم          من شاعر سودا زده ي عاشق مستـــــــــــــم 

من نيز چو تو كاسته از سوزش عشقــــــــــم          من نيز چو توسوخته از آتش عشقــــــــــــــــم 

او رفت  كه  آتش  زند آه  تو  به جانــــــــــــم          او رفت كه من معني گفتار تو دانـــــــــــــــــــم

........ 

(موچول معروف به پروانه در سال  1289 شمسي در تهران متولد ودر سال 1310در 21 سالگي به مرض سل        در گذشت. اواز خوانندگان اواخر دوره ي قاجار واوايل دوره ي پهلوي ودر آواز از شاگردان قمرالملوك وزيري بود  

اغلب اواز هاي او با همراهي سنتور استاد حبيب سماعي به ياد گار مانده است،اين مثنوي تصويري است از آخرين كنسرت او در آواز افشاري كه استاد شهريار در آن مجلس حضور داشته وبه زيبايي در دووزن آنرا به تصوير كشيده است. 

اقدس خاوري معروف به خاطره  پروانه از خوانندگان برنامه گلها فرزند او مي باشد. ) 

ادامه دارد...............

.........اقتضاي فضاي ادبي آن زمان شهريار نوجوان ،با آثار ادبي شاعران ترك زبان ،بويژه اواخر دوره عثماني همچون محمد عاكف،يحيي كمال و نجيب فاضل آشنا مي گردد.شهريار هيچ وقت به تركيه سفر نكرده بود ولي منظومه ي نفيس به نام  سفر خيالي به تركيه دارد اين منظومه نشان مي دهد اگرچه شهريار به تركيه سفر نكرده بود ولي به ادبيات تركيه بسيار واقف است.  

                                    توركيه يه خيالي سفر 

گلميشم نازلي هلال اولكه سينــــه         (به كشور هلال عشوه گر آمده ام) 

فكرتين اينجه خيال اولكه سينـــــــه         (به كشور باريك انديش فكرت آمده ام) 

عاكفين مارشي ياشارديب گوزيمي         (سرود ملي عاكف چشمانم را پر از اشك كرده است) 

باخيرام يحيي كمال اولكه سينـــــه         (به كشور يحيي كمال خيره شده ام)........  

شهريار همانگونه كه خود گفت بر اثر يك كشش با طني در چهارده سالگي به تهران كوچ مي كند ،او با كوله باري از علم و ذوق و تجربه وارد شهري مي شود كه پيش از او شاعران بزرگي چون ايرج ميرزا ،ملك الشعراء بهار،نيما،اميري فيروز كوهي و عارف قزويني با نوع آوري هاي خود فصل تازه اي در شعر فارسي گشوده بودند،از اين روي شهريار بايد در چنين شرايطي نبوغ و ابتكار خاصي از خود نشان مي داد.فراموش نبايد كرد نخستين دهه قرن حاضر از نظر تحليل گران ادبي يكي از برجسته ترين دوره هاي شكوفايي شعر فارسي شمرده مي شود واز آن به عنوان عصر طلايي ادبيات وهنر معاصر ياد مي شود. 

استادشهريار:(اواخر 1299 بود،من از اول 1300 در تهران بودم....)  

پدر شهريار به هنگام عزيمت شهريار به تهران نامه هايي را به دوستان قديمي خود مي نويسد تادر صورت نياز مدد كار فرزند او باشد. 

استاد شهريار :(پدر نامه هايي به چند نفر نوشته بود،مهمان خانه اكرم السلطنه بوديم  كه پسر هايش شاه زاده هايي بودند ،شاگرد پدر من بودند،خانم اكرم السلطنه عمه احمد شاه بود. 

هميشه مارا نصيحت مي كردند مي گفتند:اينجا سر زمين تهران سرزميني است كه ايمان فلك رفته به باد. 

مي گفتند برويد آن چهار سوق را ببينيد گرز رستم آنجا گرو است .در چهار سوق بازار آنجا يك گرزي بود مي گفتند رستم آمده تو اين شهر كارش به جايي كشيده كه گرز را گرو گذاشته ،پولي قرض كرده از اينجا در رفته .اين مثل بود قديمي ها مي گفتند......)  

شهريار قبل از عزيمت به تهران در اشعار خود چندان تقيدي به استفاده از نام خود نداشت چنانچه اولين شعر وي به امضاي مير محمد حسين اسماعيل زاده در روزنامه ادب به چاپ مي رسد.و امابعد ها كه در محيط تهران در فضاي ادبي آن شهرت مي يابد تصميم مي گيرد تخلص شعري مناسبي را براي خود انتخاب كند. 

استادشهريار:(گفتيم كه از خواجه تخلص بگيريم  باز وضو گرفتيم و دوركعت نماز خوانديم. حمد سوره اي به روان پاك خواجه خوانديم و گفتيم خواجه جان  قضيه اين است ما يك تخلص مي خواهيم ،آن وقت آن غزلش آمد : 

(سحر چون خسرو خاور علم بر كوهساران زد) كه آخرش اين است كه (چرخ اين سكه ي دولت به نام شهرياران زد) به خيالمان حافظ مارا دست انداخته  مسخره مان مي كند  ،گفتيم حافظ جان ما يك اسم درويشي مي خواهيم  شهريار براي سرما خيلي گشاد است بچه تبريزي تازه آمده زبان باز نكرده اسمش را بگذارد شهريار،خيلي گنده است. دوباره حمد و سوره اي خوانديم و التماس كرديم مايك اسم درويشي مي خواهيم مثل خاكساري چيزي .. اين سفر باز كرديم آمد  

روم به شهر خودو شهريار خود باشم 

حتي تبريز آمدنم را پيش گويي كرد بعد من چندين سال،آخر بيت را نمي خواندم از خجالتم.......) 

                                                   ناكامي ها 

زندگي شد من و يك سلسله ناكامي ها               مستم از ساغر خون جگر آشامـــــــي ها 

بسكه با شاهد نا كاميــــم الفت ها رفت               شادكامم  دگر  از  الفت  ناكامـــــــــي ها 

بخت بر گشته ي ماخيره سري آغــــــازيد              تا چه بازد  دگرم تيره سرانجامــــــــي ها 

ديرجوشي تو در بوته ي هجرانم سوخت               ساختم اينهمه تا وارهم از خامـــــــــي ها 

تا كه نامي شدم از نام نبردم ســــــودي               گر نمردم من و اين گوشه ي  گمنامي ها 

نشود رام سر زلف  دلارامــــــــــــــم  دل              اي دل از كف ندهي دامن آرامـــــــــــي ها 

شهريارا ورق از اشك ندامـــت مي شوي              تا كه  نامت  نبرد در افق  نامــــــــــــي ها 

در سال 1307 غزلي از شهريار در روزنامه ناهيد به اقتراح گذاشته مي شود و مدير موسسه ناهيد طبق يادداشتي در ابتداي غزل شهريار تصريح مي كند كه اين غزل براي استقبال ديگر گويندگان به اقتراح گذاشته شده و به هركسي كه بتواند بهتر از آن را بسازد يك نسخه ديوان حافظ چاپ عبدالرحيم خلخالي را اهدا خواهيم كرد،شادروان عارف در نامه اي اين اقتراح را اينگونه مي نويسد: 

نامه عارف به غفاري فرخان: 

...ده يازده روز پيش غزلي در نامه ي ناهيد بامضاي شهريار خواندم كه هم حسن مطلع داشت و هم بقدري خوب ساخته شده كه از خواندن آن كيف كردم.مطلع غزل اين بود: 

دوش آن زلف سيه ريخته ديدم بر دوش             خاطر آشفته ام امشب زپريشاني دوش 

و ناهيد آن را بمسابقه گذارده و نوشته بود بتصديق گويندگان معاصر مانند عارف،بهار،كمالي و وحيد بهركس كه بهتر آن را ساخت يك ديوان خواجه چاپ خلخالي داده ميشود. 

من هرچه خيال كردم ديدم اين غزل را هركه بخواهد استقبال كند مخصوصا بواسطه حسن مطلع و دوش بدوش كردن زلف بعد از كمري شدن و از پا درآمدن ،تازه مشت خود را باز كرده است براي اينكه دو چيز ممكن است در اينجا دوش-بدوش كرد اولي همان زلفي است كه شاعر بدان دست درازي كرده،دومي سبوي باده است ،اگرچه سومي هم كه لحاف باشد هست اما از كثرت استعمال و دوش بدوش شدن بكلي از دست دررفته و گسيخته شده پنبه هاش هم بيرون ريخته است...... 

در اين صورت نخواستم در اين كار مسابقه شركت كنم. 

پس از چندي ديدم در مسابقه يكي مطلع را اينقسم شروع كرده بود: 

خام را ديگ طمع باز  نيفتـــد  از  جوش         آتش سعي بيك باد نگردد خاموش 

وآقاي مهدي ايزدي عضو دفتر مخصوص شاهنشاهي مطلع غزل را اينطور ساخته بود: 

دوش در گوشه چشم صنم باده فروش         اثري بود كه ميبرد طاقت و هوش 

اينها فكر نكرده اند كه اشخاص شعر فهم با ذوق،تمام توجهشان بحسن مطلع ميباشد واگر در اولين نظر،برخورد به مقصود و منظور نكند مابقي را نخوانده دور خواهند انداخت.راستي بعد از خواندن اين دو غزل حوصله ام از بي ذوقي آقايان تنگ گشته ديگر منتظر اين نشده به بينم اساتيد چه خواهند كرد،اين غزل را همان روز ساخته تقديم وخواهش ميكنم دقت در اطراف آن فرموده ولي نظر آقايي وعيب پوشي را كنار بگذاريد كه در اين موقع نخواهم گفت : 

(آفرين برنظر پاك خطا پوشش باد) بلكه با ديده عيب بيني وارسي كنيد،واگر صلاح دانستيد براي ناهيد بفرستيد: 

 زآن سبو دوش كه در ميكده ساقي بردوش:            داشت،جامي زد،امشب خوشم از نشئه دوش 

از بناگوش  تا با برگ گلـــــــــــم حرفي رفت:            كه خود آن حرف بگوش تو رسد گوش بگــــوش

ميگذارم  قدم  ناز  تو  را بر سر و چشــــــــم            بار دوش سر دوشت كشـــــم از دوش به دوش  

چند  در پرده  و بي پرده بري دل ، يكبـــــــار:            يا كه از رخ بفكن برقع  و يا چهره بپــــــــــــوش 

چشم مست تو شكيبايي هشيــــــــاران برد            اين سيه مست ندانم كه كي آيد ســر هوش؟ 

دور و نزديك نمي ماند بجا خشك  و تـــــــري            آتش دل اگر از ديده نميگــــــــــــــشت خموش 

چاك كش پيرهن از پنجه ،به ناخن بخـــراش:            سينه يي را كه ز جوش تو بيفتد ز خــــــــروش 

گر جهان تنگ گرفتست بمن سخت مگيــــــر            خود به خود ، باز بود جاي تو در هر آغــــــــوش 

جامه ي خانه بدوشي نيرزد كــــــــــــــس را            كاين قبا دوخته شد بهر من خانه بـــــــــــدوش ..... 

                                                                     غزل از :عارف

ادامه دارد .....

فلك گو با من اين نامردي و نامردمي بس كن              كه من سلطان  عشق  شهريار  شعر  ايرانم

تبريز يا فيروزه ي اسلام  يادگار دوران با شكوه اقتدار ايران در عصر ايلخانان وپايتخت شاه اسماعيل صفوي و دروازه عصر جديد در دوره ي قاجار بوده كه به همين مناسبت به دارالسلطنه تبريز شهرت يافته است. 

شهر تبريز است ومشگين مرزو بوم                         مهد شمس و كعبه ي ملاي روم 

گر  هواي  كـــعبه  داري  يا  ديــــــر                        كاروانــــا  رو  كه  آبشخور  به خير 

                                 *************************** 

شهر  تبـــــــريز  است  و پير روزگار                          سرگذشت  او بهين  آموزگــــــار 

اي  رخت  از خانه  بيرونت  نهــــاد                           همت  پاكان  به  همراه  تو بــاد  

                                 ************************** 

شهر تبـــــــريز است و مهد انقلاب              آشيان شير و شاهين وعقاب 

به مهر ارقدم مي نهي يا به خشم             برو اي مسافرقدم روي چشم  

                              *************************** 

شهرتبريز است وجان قربان جانان مي كند                   سرمه ي چشم از غبار چشم مهمان مي كند  

اي كه بار از شـــــــــــهر جانان  بسته اي                    با vخود با رشتــــــه ي جـــــــان بستــــــه اي   

در اواخر قرن سيزدهم هجري شمسي در هياهوي مشروطه خواهي واستقلال طلبي ودر محيطي آكنده از مجدو شرف و اصالت در يكي از محلات كهن تبريز(چاي قيراغي)نوزادي پا به عرصه ي گيتي نهاد كه بعدها به گواهي شاهكار هاي متعددي كه در قلمرو زبانهاي فارسي وتركي خلق كرد استعداد شاعري خود را در ميان شاعران پرآوازه آن روزگار به اثبات رساند.اورا محمد حسين ناميدند.  

                                          استاد شهريار در15 سالگي 

قاري ننه  گئجه  ناغيــــــل  دينده، 

كولك قالخيب ،قاب-باجاني دوينده، 

قورد گئچينين  شنگوليسين يينده، 

                                      من قاييديب ، بيرده  اوشاغ  اوليديم! 

                                      بير گول آچيب اوندان سورا سوليديم! 

ننه پيره گرم فسانه گفتن 

باد برون ببام  و در  كوفتن 

طفل  حكايت بره شنفتن 

                        كاش دوباره بچه اي گشتمي 

                         كفته و دوباره   پژمردمــــــي 

استاد شهريار(بنده در سال 1325 هجري قمري متولد شدم ميشه 1285 هجري شمسي....) 

پدر محمدحسين كه بعدها به شهريار معروف گشت سيد اسماعيل موسوي ملقب به حاج مير آقا خشگنابي از سادات خشگناب تبريز از توابع بستان آباد بود . 

حاج ميرآقاخشگنابي 1303ه.ش

منيم آتام، سفره لي بيركيشيدي، 

ائل اليندن دوتماق اونون ايشيدي، 

گوزللرين  آخره  قالميشيــــــــدي، 

                               اوندان سورا دونرگه لر دوندولر، 

                               محبتين  چراخلاري   سوندولر. 

والد من  صاحب  سفـــــره  بودي 

هميشه سفره اش گشوده بودي 

دادرس و غمخـــــــور  توده  بودي 

                              زمانه چرخي زد و  زير رو شد 

                              عمر بشر بسته به تار مو شد  

                                     ************************ 

انصاف مي دهم كه پدر رادمرد بود 

با آنهمه درآمد سرشارش از حلال 

روزي كه مرد روزي يكسال خود نداشت 

اما قطارهاي پراز زاد آخرت 

وز پي هنوز قافله هاي دعاي خير 

اين مادر از چنان پدري يادگاربود  

تنها نه مادر من ودرماندگان خيل 

اويك چراغ روشن ايل و قبيله بود 

خاموش شد دريغ 

............. 

******************************** 

چو بدين جـا  رسي ، زيارت كن            قبر مرحوم  ( حاج ميـــــرآقا )ست 

او ( وكيـــــــــل دعاوي)    تبريز            وز نبوغ  از  نوادر  دنيـــــــــــــاست 

پدر  ( شهريار )  معروف  است            كه  در اين  دوره  سيدالشعـراست 

گل (سادات خشگناب)است او            (خشگنابي)سجل وشهرت ماست 

استادشهريار:(وكالت ميكرد آنوقت هم دادگستري نبود دعاوي در محاضر حل و فصل مي شد. اول وكيل آذربايجان بود .سايروكلا آن هايي كه ما مي شناسيم همه شاگرد هاي او بودند.....)  

دلتنـــــــــــگ غروبي خفه بيرون زدم از در              دردست گرفته مچ دست پسرم را 

ناگه پسرم گفت چه مي خواهي ازاين در              گفتم  پسرم  بوي  صفاي  پدرم را  

بنا به روايتي شيوع بيماري وبا در شهرتبريز حاج مير آقا را برآن داشت كه فرزند خود را كه در آن زمان قنداق بود براي مصون ماندن از لطمات احتمالي به قييش قورشاق(حيدربابا) وخشگناب ده آباء واجدادي خويش بفرستد.آموزش اوليه شهريار در روستاي قييش قورشاق آغاز شد ودر مكتب آخوند ملا محمد باقر و آخوند ملا ابراهيم صدري به اموختن قرآن وزبان فارسي مشغول گشت. 

استاد شهريار: (ازاول مغز من پرشد از قرآن و از حافظ.. ..قرآن را باز مي كردم :طه ما انزلنا عليك القرآن لتشقي 

با اينكه معني اش را نمي فهميدم اما منعكس مي شد در روحيه ام. 

يا حافظ را باز ميكردم:در خرابات مغان نور خدا مي بينم .......)  

حيدربابا ،   ملا ابراهيم وار، يا يوخ ؟ 

مكتب آچار ،اوخور اوشاخلار،يا يوخ؟ 

خرمن اوستي مكتبي باغلار،يايوخ؟ 

                               مندن آخوندا يتيررسن سلام 

                              ادبلي بيرسلام مالا كـــــــلام 

حيدربابا  آخوند  در چه  حاله؟ 

مكتب كند  باز و بقيل و  قاله؟ 

تعطيل تابستان مثل هرساله؟ 

                             آخوندرا زمن بگو سلامي 

                             سلام با  صلابت كلامي  

تاريخ نگار نامي تبريز استاد رحيم رئيس نيا: 

(......وچون سه تن از عمه هايش كه عبارت بودند از خديجه سلطان،ستاره،وسارا با قئييش قورشاقي ها ازدواج كرده وساكن اين روستا بودند وخانواده اش پيوند هاي  خويشاوندي ديگري هم با اهالي اينجا داشته اند،دوران كودكي شاعر بيشتر درهمين جا سپري شده و حتي به مكتب هم در همين جا رفته وبيشترين خاطرات منعكس شده اش در حيدربابابيه سلام مربوط است به قئييش قورشاق و پس از بازسرايي خاطرات اينجاست كه به باز گويي خاطرات خشكناب پرداخته است.در حيدربابايه سلام اول كه جمعا 76 بند است، در بند،52 شاعر به خشكناب سر مي زند: 

حيدربابا ، قره كـــــــولون  دره سي

خشكنابين  يولي ، بندي، بره سي 

اوردا دوشر چيل كهليگين فره سي 

                                  اوردن گئچر  يوردومــوزون  اوزونه 

                                  بيزده گئچك يوردوموزون سوزونه 

وبلافاصله سوال مي كند: 

خشكنابي يامان گونه كيم ساليب؟ 

سيدلردن كيم قيريليب ـكيم قاليب........ 

و پس از ياد كردن حسرت آميز چند تن از شخصيت هاي خشكناب چون آقاميرغفار،كه تاج سيد ها بوده، مير مصطفي دايي بلند بالا و ريشو كه به تولستوي شباهت داشته ،مجدالسادات ربان آور وژدر خودش كه مردي دست و دل باز  وصاحب سفره بوده و...بند  59 را كه آخرين بند مربوط به خشكناب است،با اين بيت مي بندد: 

شاه عباسين دوربيني ،يادش بخير! 

خشكنابين خوش گوني،يادس بخير! ...........)  

استاد اصغر فردي از شاگردان استادشهريار كه تاكنون چندين اثر بي نظير صوتي وتصويري از استاد شهريار منتشر كرده است. 

(....دوم آنكه اگر چند سالي از دوران كودكي اش را مقارن با مشروطيت در روستا مانده  آن روستا نه خانه ي پدري ونه خشكناب بلكه  قئييش قورشاق  نام دارد   و همان خانه اينك به همت  توجه ارباب كرم فرو ريخته است.....)  

در شش سالگي بعد از برقراري آرامش در تبريز همراه خانواده اش از قييش قورشاق به تبريز باز مي گردد. 

افسانه عمـــــرم  آورد  خواب          عمري كه نبود خواب ديدم 

در سيل گـــــذشت  روزگاران          امواج  به  پيچ و  تاب ديدم 

از عشق و جوانيم چه پرسي         من دسته گلي برآب ديدم 

                         دل بدرقه با نگاه حسرت 

زانسوي قره چمن دياري است             نزهتگه  شاهدان  آفــــــــاق 

آن دامن  كوه  شنگــــــــل آباد              وان جلگه سبزقيش قرشاق 

يادآن شب خشگناب و  مهتاب             وان صحبت  ميزبان  قبچــاق 

                             آن يار و ديار  آشنايي 

در راه درشگه چي نشانم                يك  نقطه به  گوشه  افــــــق  داد 

گفت ار پدر تو  سازم او را                 خواهي چه به من به مشتلق داد 

من آب  نبات  دادم  او  را                 او نيز پكي  به من چپــــــــــق  داد 

                       وان نقطه نهفت در پس كوه 

كم كم ، پدرم  خدا بيـــــامرز             ديدم سركوه رسته چون كاج 

چون بال ملك عبايش افشان            دستار سيادتش  به   سرتاج 

وز كوه  همي  شود  سرازير            چون  نور  محمدي  ز معــراج 

                         ديگرمگرش به خواب بينم 

                          ******************** 

نيسان دوشدي بيزده دوشدوخ ياغيشا 

هي دييردوخ  ، بلكه  ياغيش  ييغيشــا 

كيم باشارير  سئللرينن  بوغوشـــــا  ؟! 

                                    بالا كيشي فايتونچي ميز گلميشدي 

                                    اماميه  قهوه  سينده  قالميشـــــدي 

نيسان شد و سرما و سيل وباران 

ما منتظر  تا كي رسد بپـــــــــايان 

كيست رود به جنگ سيل وطوفان 

                               درشگه چي در پي ما آمده 

                               در قريه اماميه وا مانـــــــده 

استاد شهريار: ( در محله سرخاب بود كه منو گذاشتن مكتب خونه، مكتب خونه سيد حمزه ،آقا سيدي بود .مرحوم حبيب ساهر دوسال از من بزرگتر بود مي آمد  دست منو مي گرفت مي برد مكتب.....) 

زندگي دوران كودكي در روستاي حيدربابا وخشگناب ،بازگشت به تبريز و قرار گرفتن در  فضاي شاعرانه دارالسلطنه تبريز آرام آرام قريحه ي شاعري را در وجود شهريار زنده مي كند چنانچه او از اين ذوق شاعرانه خود  چنين مي گويد: 

استاد شهريار: (كلفتي داشتيم اسمش روقيه باجي بود،من بهش گفتم كه پاشو شام بيار 

آنوقت عصباني شدم دعواكردم باهاش گفتم كه: 

روقيه باجي       سني حضرتي عباس          دو شامي گتي 

يكدفعه عباسش را انداختم ،گفتم: 

روقيه باجي     سني حضرتي       دو شامي گتي 

اين خوشم آمد ازاين سجع،از اينجا شاعريم شروع شد . يك دفعه هم با همان روقيه باجي دعواكردم،بعد پشيمان شدم و خانم ننه ام گفت پاشو وضو بگير و توبه كن كه فحش دادي وضو كردم وتوبه كردم و آن وقت آن شب گفتم : 

من گنه كار   شدم  واي به من       مردم آزار شدم واي به من 

پدرم شيشه مي ديد شكست       پي  زنار  شدم واي به من 

                   من گنه كار شدم واي به من .....  

اين اولين بيتم بود كه شعر بود.......) 

        خان ننه 

خان ننه،هاياندا قالدون 

بئله باشيوا دولانيم 

نئجه من سني ايتيرديم! 

داسنين تايين تاپيلماز 

سن اولن گون،عمه گلدي 

مني گتدي آري كنده 

من اوشاق،نه آنليايديم؟ 

باشيمي قاتيب اوشاخلار 

نئچه گون من اوردا قالديم .................. 

خان ننه،دورت بگردم، 

رفتي ازدستم چه آسان! 

مثل تو پيدا نمي شه ، 

گم شدي از من چه پنهان! 

توكجا رفتي عزيزم؟ 

در كجا ماندي 

روز مرگت ،عمه آمد، 

بردهي ديگر مرابرد، 

نزد خويشان و نزديكان 

من چه فهميدم آنجا؟ 

كودكان بودند و ماندم 

بي خبرسرگرم بازي، 

چند روزي نزد ايشان........ 

استاد شهريار: 

(خانم ننه،مادر پدرمن (رحمت الله عليه)بود كه به ايشان خان ننه مي گفتيم.زماني كه خان ننه فوت كرد من 9 سال داشتم. 

به خاطر اينكه من بچه اول خانواده بودم خان ننه مرا به هيچ كس نمي داد. خودش از من نگهداري مي كرد من انس عجيبي با او داشتم. 

در اواخر عمرش زمانيكه در روستاي حيدربابا(قايش قورشاق)مريض شد .در روز مرگش مرا به روستاي ديگري بردند:روستاي خشگناب.....)  

شهريار تادوره اول دبيرستان در مدرسه مباركه محمديه تبريز به تحصيل مشغول مي گردد.در اين دوره است كه استعداد شاعري او شكوفاتر مي شود و تصميم به همكاري با مطبوعات ادبي در تبريز مي گيرد. 

نخستين اثر چاپ شده ي شهريار كه در حقيقت نخستين اثركامل بازمانده از دوران نوجواني او نيز بشمار مي روددر مجله ادب در برج سنبله 1299 شمسي چاپ رسيده و اين غزل بايد مبدا بررسي سير تحور وتطول خلاقيت شهريار در طول تاريخ حياتش واقع شود. 

اين غزل به لحاظ محتوا سايه روشني از تجدد را درخودش دارد.يعني يك تفاوت بنيادين با غزل هاي دوره قاجار و انجمن هاي ادبي آن سالها را به وضوح در اين غزل مي شود ديد.عنوان غزل (چراغ شام)است. 

  چراغ شام 

صد شكر كه  نوروز جوان كرد جهـــــــان را                    هنگام نشاط است كنون پيرو جوان را 

آهسته نسيــــم طرب انگيز بهـــــــــــــاري                   بخشيد يكي روح شعـــــف زنده دلان را 

بلبل  ز قفس گشت چو آزاد ، روان شـــــد                   خرم بسوي گلشن و بگشــــــود زبان را 

كاي زنده  دلان  صبح  به  گلزار خراميـــــد                    بينيد به گلزار عيــــــــان باغ جنــــــان را

رفتم به  چمن  بهر  تماشا و  تنفـــــــــس                    زان نكهت مشكين كه دهد قوت روان را 

ديدم كه جور و  ستم  خار  به  گــــــــــلزار                   كرده گل و بلبل به هم آغاز فغــــــــان را 

مرغان هم اندر ره   آزادي  گلشـــــــــــــن                    مردانه نهاده به كف خود سر و جـــان را 

بنشست به يك گوشه و بربست دهانش                     بسپرد دگر بركف گلــــــــزار عنـــــــان را 

چون خار از اين واقعه واقف شد و دانست                    كاين عزم ز جا بر فكند شير  ژيـــــــان را 

آري چو شود ملت   شهري  همه يكـــدل                    تسخير نمايند سرا پاي جهـــــــــــــان را 

                                                                         ميرمحمد حسين اسماعيل زاده 

                                                                          عضو مجمع (ادب) 

مجله ادب ،سال اول ،شماره 8 برج سنبله ي 1299 ه.ش صص21- 20

استاد شهريار:(من با پسرعموم سيدمحمودخان نورآذر با هم رفتيم حجره اي گرفتيم در همين طالبيه. با مرحوم سينا همسايه بوديم.مرحوم سينا بالا بود ما پايين،تحصيلات قديم پنج شش جلد كتاب براي نحو خوانديم، صرف و نحو صرف مير،تصريف،عوامل،نموذج،جامي،سيوطي ،صمديه،الفيه ابن مالك اينهارا.. 

بعد آنوقت مقامات حريري،حميدي را ديدم پيش مرحوم ميرزاعبدالوهاب شعار...) 

شهريار در چهارده سالگي مثل اغلب خانواده هاي اشراف تبريز قصد مسافرت به اروپا را داشته است.به همين خاطر براي آموختن زبان فرانسه معلم خصوصي فرانسوي براي او استخدام مي شود.او اين زبان را تا دوره عالي ادبيات زير نظر همين استاد مي آموزد وهمزمان با آثار شعراي معروف فرانسه نيز آشنا مي شود. 

استاد شهريار:(در چهارده سالگي كه مي رفتم تهران ،من در چهار زبان تبحر داشتم.هم تركي،هم فارسي،هم عربي،هم فرانسه، حتي به فرانسه شعر هم مي گفتم هرچه كه دلم مي خواست مي گفتم.....)  

                                                      ياد شهيار 

كارگل زار  شود گر تو به گلـــــــــزار آيي                    نرخ  يوسف شكند چون تو به بازار آيي 

ماه در ابر رود چون تو بر آيي لــــــب بام                    گل كم از خار شودچون تو به گلزار آيي 

شانه زد زلف جوانان چمن باد بهـــــــــار                    تا تو پيرانه سر اي دل به سر كاــر آيي 

اي بت لشگري اي شاه من وماه سپاه                     سپر انداخته ام هرچه به پيكــــــار آيي 

لاله از خاك جوانان به در  آمد كه تو هم                     شهريارا به سر تربت شهيار  آيــــــــي

ادامه دارد........

در كتاب تصنيف هاي عارف ،29 تصنيف به نام وي چاپ شده است كه بهار دلكش در 6بند يكي از زيبا ترين تصانيف عارف به شمار ميرود.اين تصنيف را اكثر خوانندگان معاصر اجرا كرده اند.اما اجراي استاد محمدرضا شجريان با همراهي تار شادروان استادمحمدرضا لطفي حلاوتي دگر است .مخصوصا استادشجريان با اجراي غير مترونومي به زيبايي اين تصنيف افزوده است. 

بي ترديد عارف يكي از بزرگترين تصنيف سرايان دويست ساله اخير از دوره قاجار تا اوايل پهلوي اول (1250-1312)مي باشد.يكي از رموز زيبايي هاي تصانيف عارف اين است كه شعر و آهنگ را خود مي ساخته وبا صداي زيبايش اجرا مي كرد. 

استادشهريار در يكي از مثنوي هايش به اين رموز اشاره مي نمايد. 

سر  تصنيف  عارف  مرحــــــــــوم            هنوز است بر من  نامعلــــــوم  

شب كه مي گشت اين ترانه بلند           صبح اطفال كوچه مي خواندند 

روز ديگر  مگو  كه  بي اغــــــــراق           منتشر بود در همه آفـــــــــاق 

ميتوان با نبودن بي سيـــــــــــــم            معتقد شد به دستگاه  نسيم

عارف چندان تقيدي به ضبط صدايش نبوده وبنا به روايتي از تاريخ نگار بي نظيرمعاصر شادروان استاددكترمحمداسماعيل باستاني پاريزي قسمتي از صداي وي درموزه لندن كه بدون اجازه وي در خانه مظفرالدين شاه قاجار با فنو گراف ضبط شده است موجود مي باشد.  

عارف قزويني متولد 1250در قزوين ،متوفي بهمن ماه 1312 ه.ش در دره مرادبيگ همدان ومدفون در ورودي آرامگاه ابوعلي سينا در همدان مي باشد. 

صداي ناله عارف به گوش هركه رسيد        چودف به سرزد وچون چنگ درخروش آمد 

تصنيف بهاردلكش 

شعر و آهنگ:از عارف 

دستگاه:آواز ابوعطا 

بنداول

بهاردلــــكش رســـيد و دل بجا نباشد        از آنكه دلبر دمي به فكر ما نباشــد

دراين بهاراي صنم بيــــــاوآشتي كن        كه جنگ وكين با من حزين روا نباشد

صبحدم بلبل،بردرخت گل،به خنده مي گفت          نازنينان را،مه جبينان را ، وفا نباشد

بند دوم

اگركه بااين دل حزين توعهد وبستي          حبيب من با رقيب من چرا نشستي

چرادلم راعزيز من ، ز كينه خستي؟          بيادربرم از وفا يكشب اي مه نخشب

                              تازه كن عهدي جانم كه بر شكستي              

ايـنـکـه خـاک سـیـهـش بـالـیـن اســت

اخــتـر چـــرخ ادب پـــرویــن اســت

گــر چـه جــز تـلـخـی از ایــام نــدیــد

هر چه خواهی سـخنش شـیرین اســت

صــاحـب   آنـهـمـه   گـفـتـار   امــروز

ســائـل   فــاتـحـه  و  یــاسـیـن   اســت

دوســتـان بــه کــه ز وی یــاد کــنــنــد

دل بـی دوسـت دلـی غـمـگـیـن اســت

خـاک در دیـده بـسی جـان فـرساسـت

سـنگ بـر سـینه بـسی سـنگـین اســت

بـیـنـد ایــن بــســتــر و عــبـرت گــیـرد

هـر کـه را چـشم حـقـیـقـت بـیـن اســت

هـر کـه بــاشی و بــه هــر جــا بـرسی

آخــریـن مــنـزل هــسـتـی ایــن اســت

آدمـی  هــر  چــه  تــوانـگــر  بــاشـــد

چـو بـدیـن نـقـطـه رســد مـسکین اســت

انـدر  آنـجـا  کـه  قـضـا  حـمـلـه  کـنـد

چــاره تـسـلـیـم و ادب تـمـکـیـن اســت

زادن  و  کـشـتـن  و  پـنـهـان  کــردن

دهـر  را  رسـم  و  ره  دیـریـن اسـت

خـرم آن کـس کـه در ایـن مـحنت گاه

خـاطـری را سـبـب تـسـکـیـن اســت

یاد ایامی که در گلشن فغانی داشتـــــــــــــم                      در میان لاله و گل آشیانی داشتــــم

گرد آن شمع طرب  مــــــی‌سوختم  پروانه وار               پای آن سرو روان اشک روانی داشتـــــــم

آتشــم بر جان  ولی از شکوه لب خاموش  بود              عشق را از اشک حسرت ترجمانی داشتم

چون سرشک از شوق بودم خاکبوس در گهی               چون غبار از شکر سر بر آستانی داشتـــم

درد بی عشقی ز جـــانم برده  طاقت ورنه من               داشتم  آرام  تا  آرام  جانی  داشتـــــــــم

بلبل طبعم  «رهی»  باشد ز تنهایی خمـــوش              نغمه‌ها بودی مرا  تا  هم  زبانی داشتــــم 

غزل:از شادروان استادمحمدحسن رهی معیری 

استاد محمدرضا شجریان به این غزل زیبا دردستگاه شور با آوای بی مانندش اعتباری دیگر بخشده است .چنانکه اگر رهی معیری زنده بود در مقابل این آوای بی بدیل سرتعظیم فرود می آورد و هزار آفرین می گفت.براستی آنجا که سخن می ماند ،موسیقی آغاز می شود .یقینا آنچه که شاعر دراین غزل فروگذار کرده استاد بی همتای آواز ایران آنرا تکمیل کرده است.

اوشاخلارون  شامین  ییوب ی اتاندا، 

آی بولوتدان چیخوب  قاش-گوزآتاندا! 

                                             بیزدن ده  بیر سن  اولارا  قصه ده، 

                                             قصه میزده چوخلی غم وغصه ده. 

قاری ننه  گئجه  ناغیــــــل  دینده، 

کولک قالخیب،قاب-باجانی دوینده، 

قورد گئچینین شنگولوسون  یینده، 

                                           من قاییدیب، بیرده  اوشاغ   اولیدیم! 

                                           بیرگول آچیب ،اوننان سورا سولیدیم!